Aarhus University Seal / Aarhus Universitets segl

No. 242: Review af det videnskabelige grundlag for færdselsregler i følsomme områder for dyrelivet i Grønland

Frederiksen, M., Boertmann, D., Labansen, A., Laursen, K., Loya, W.M., Merkel, F., Mosbech, A. & Aastrup, P. 2017. Review af det videnskabelige grundlag for færdselsregler i følsomme områder for dyrelivet i Grønland. Aarhus Universitet, DCE – Nationalt Center for Miljø og Energi, 62 s. - Videnskabelig rapport fra DCE - Nationalt Center for Miljø og Energi nr. 242.  http://dce2.au.dk/pub/SR242.pdf

Eqikkaaneq

Ka­laal­lit Nu­naan­ni pif­fin­ni uu­ma­su­nut pi­ngaa­ru­ti­lin­ni a­kor­nu­ser­su­i­ne­rit pin­ngit­soor­ni­ar­lu­git an­ni­kil­li­sar­ni­ar­lu­gil­luun­niit a­ngal­lan­ner­mut i­li­uu­se­ri­ne­qar­tu­nul­lu ma­lit­ta­ri­sas­sat as­si­giin­ngit­sut qas­sii­up­put. Aat­si­tas­sar­si­or­ner­mut a­ngal­lan­ner­ta­lim­mut im­mik­kut ma­lit­ta­ri­sas­sa­qar­poq, Tim­mis­sat pil­lu­git tim­mis­sa­nut na­leq­qut­tu­nik qas­sii­nik aa­la­ja­nger­sa­ga­qar­ta­qar­poq, kii­sa­lu na­juk­ka­ni ma­lit­ta­ri­sas­sat as­si­giin­ngit­suup­put, soor­lu Tu­nup a­van­naar­su­a­ni nu­na­ru­jus­su­ar­mi eq­qis­si­si­ma­ti­ta­mi. Ma­lit­ta­ri­sas­sa­ni as­si­giin­ngit­su­ni aa­la­ja­nger­sak­kat im­mi­nut naa­per­tuut­tu­aan­nan­ngil­lat. Na­lu­naa­ru­si­a­mi ma­tu­ma­ni si­u­ner­ta­ri­ne­qar­poq ma­lit­ta­ri­sas­sat kii­sa­lu a­kor­nu­ser­su­i­neq pil­lu­gu ma­lit­ta­ri­sas­sa­ni i­li­si­ma­tuus­sut­sik­kut tun­nga­vi­gi­ne­qar­tut e­qik­kar­ne­qas­sa­sut, kii­sa­lu ma­lit­ta­ri­sas­sat a­tuut­tut i­lu­ar­si­sa­ri­a­qar­fii pi­sa­riil­li­sar­ne­qar­ta­ri­a­qar­fii­lu na­li­lii­vi­gi­ne­qas­sal­lu­tik.

A­kor­nu­ser­su­i­ne­rit uu­ma­su­nut sun­ni­u­te­qar­tar­put na­vi­a­nar­tu­tut soor­lu uu­ma­su­tut kii­sor­tu­tul­li i­si­gi­ne­qar­ta­ra­mik. Taa­maam­mat uu­ma­sut pis­su­si­ler­suu­taan­nut as­so­ru­jus­su­aq sun­ni­u­te­qar­sin­naap­put, taa­ma­lu naam­mat­tu­mik ne­ri­sas­sar­si­ni­ar­nis­saan­nut sun­ni­u­te­qar­tar­lu­tik. A­kor­nu­ser­su­i­ne­rit an­ner­tu­gaa­nga­ta uu­ma­sut pif­fin­nik ne­ri­sas­sa­qar­lu­a­ra­lu­ar­tu­nik na­ju­i­jun­naar­ne­ran­nik nas­sa­ta­qar­sin­naap­put taa­ma­lu uu­ma­sut i­ki­li­ar­tu­ler­ne­ran­nik ki­ngu­ne­qar­sin­naal­lu­tik. A­kor­nu­ser­su­i­ne­rit an­ni­kin­ne­ru­sut uu­ma­sut a­taa­si­ak­kaat ne­ri­ni­ar­ne­ran­nut sun­ni­u­te­qar­sin­naap­put taa­ma­lu ki­ngu­aas­si­or­ne­ran­nik an­ni­kil­li­sit­si­sin­naal­lu­tik. I­nu­it i­li­uu­se­ri­sar­ta­gaan­ni pi­ni­ar­neq an­ner­paa­mik uu­ma­su­nut a­kor­nu­ser­suu­taa­sar­poq, aam­ma­li al­la­ti­gut a­ngal­lan­ne­rit an­ner­tuu­mik sun­ni­u­te­qar­sin­naap­put, pi­ngaar­tu­mik a­ngal­la­tit suk­ka­suut ni­pi­li­or­tul­lu si­u­mut naat­sor­sor­ne­qar­sin­naan­ngit­suk­kut i­nger­la­sut a­kor­nu­ser­su­i­sar­put. Uu­ma­sut i­laan­nik­koo­ri­ar­lu­tik a­kor­nu­ser­su­i­ner­nut su­ngi­us­si­sin­naa­sar­put taa­ma­lu sun­ner­ne­qan­ngin­ne­ru­ler­tar­lu­tik, pi­ngaar­tu­mik a­kor­nu­ser­su­i­ne­rit na­vi­a­nar­tu­im­mut at­tuu­mas­su­te­qan­ngit­ta­raa­nga­ta (soor­lu pi­ni­ar­ner­mut). Aam­ma paar­lat­tu­a­nik a­kor­nu­ser­su­i­ne­rit a­ku­li­kil­li­ar­tu­in­nar­til­lu­git uu­ma­sut mi­sik­ka­ris­si­ga­lut­tu­in­nar­sin­naa­sar­put. Uu­ma­sut a­kor­nu­ser­su­i­ner­nut mi­sik­ka­rin­ner­paa­sar­put uu­ma­sut pif­fin­ni an­ni­kit­su­ni a­mer­la­soor­suul­lu­tik ka­ter­suus­si­ma­til­lu­git, a­ngal­lar­lus­si­si­ma­til­lu­git (soor­lu tim­mis­sat i­sa­til­lu­git), aam­ma­lu paa­ri­sa­ri­a­lin­nik ki­ngu­aa­qar­til­lu­git.

Uu­ma­sut mak­ku Ka­laal­lit Nu­naan­ni ma­lit­ta­ri­sas­sat a­taan­niip­put:

  • Ner­le­rit a­kor­nu­ser­sor­ne­qar­ner­min­nut mi­sik­ka­ris­suu­sar­put, pi­ngaar­tu­mik man­ni­li­or­ner­mik i­sa­ner­mil­lu na­laan­ni. Taa­maam­mat aat­si­tas­sa­le­ri­ner­mut o­qar­tus­sat ma­lit­ta­ri­sas­si­aan­ni pif­fiit ner­ler­nut pi­ngaa­ru­til­lit ma­lit­ta­ri­sas­sa­qar­ti­taap­put, aa­la­ja­nger­sak­kal­lu taak­ku naam­mat­tu­tut i­si­gi­ne­qar­put. Pi­ngaar­tu­mik ner­le­rit ka­jor­tut eq­qar­saa­ti­ga­lu­git i­lu­ar­sii­laar­nis­saq pi­sa­ri­a­qar­sin­naa­voq.
  • Mi­tit qer­luu­tuuk­kul­lu al­luu­ma­sar­tut al­lat taa­mat­taaq a­kor­nu­ser­sor­ne­qar­ner­min­nut mi­sik­ka­ris­suu­sar­put. Tim­mis­sa­nut na­lu­a­na­rum­mi aa­la­ja­nger­sak­kat a­mi­gar­tu­tut i­si­gi­ne­qar­put, taa­maam­mat i­sa­sar­fiit pi­ngaa­ru­til­lit eq­qar­saa­ti­ga­lu­git nu­tar­ter­ne­qar­nis­saat pi­sa­ri­a­qar­poq.
  • Tim­mis­sat i­mar­mi­ut pi­aq­qi­or­fii a­kor­nu­ser­sor­ne­qar­ner­min­nut mi­sik­ka­ris­suup­put, pi­ngaar­tu­mik tim­mis­sat at­tar­moor­tor­suu­sar­ma­ta taa­ma­lu a­taat­sik­kor­su­aq sun­ner­ne­qar­tar­ma­ta. Tim­mis­sat pi­aq­qi­or­tut eq­qar­saa­ti­ga­lu­git aat­si­tas­sa­le­ri­ner­mut o­qar­tus­sat ma­lit­ta­ri­sas­si­aat Tim­mis­sat pil­lu­git na­lu­naa­rum­mi ma­lit­ta­ri­sas­sa­nut naa­per­tuu­tin­ngil­lat, taa­maam­mat as­si­giis­sar­ne­qar­nis­saat pi­sa­ri­a­qar­poq. Aam­ma uu­ma­sut i­laa­sa pif­fis­sat pi­aq­qi­or­fii naa­per­tor­lu­git pif­fis­sat il­ler­sor­ne­qar­fii i­lu­ar­si­ne­qar­ta­ri­a­qar­put. Aam­ma up­per­nar­saa­tis­sa­qar­tin­ne­qa­ri­ar­tu­in­nar­poq as­ser­suu­ti­ga­lu­gu pu­i­si­ni­ar­ner­mi seq­qor­taar­ne­rit tim­mis­sat i­mar­mi­ut na­ju­ga­qar­fii­nut u­nga­sik­ka­lu­a­nut (5 km sin­ner­lu­git) sun­ni­u­te­qar­sin­naa­sar­tut, taa­maam­mat tim­mis­sat i­mar­mi­ut pi­aq­qi­or­fii­sa eq­qaan­ni a­ngal­lan­ne­rin­naq pin­na­gu su­ka­nga­ne­ru­su­nik ma­lit­ta­ri­sas­sa­qar­tit­si­nis­saq pi­sa­ri­a­qar­poq.
  • Tut­tut pi­aq­qi­ner­mik na­laa­ni mi­sik­ka­ril­lu­in­nar­tar­put. Aat­si­tas­sa­le­ri­ner­mut aa­la­ja­nger­sak­kat naam­mat­tu­tut i­si­gi­ne­qar­put, ma­lit­ta­ri­sas­sal­li as­si­ngu­sut su­li­a­nut al­la­nut a­tuu­ti­ler­sin­ne­qar­ta­ri­a­qar­lu­tik.
  • Pif­fiit i­nun­nit a­kor­nu­ser­su­if­fi­un­ngi­nga­jat­tut an­ner­mik u­mim­ma­qar­fi­u­sar­put, taa­maam­mat su­ku­mii­ne­ru­su­nik ma­lit­ta­ri­sas­si­or­to­qar­nis­saa pi­sa­ri­a­qar­so­ri­ne­qan­ngi­laq.
  • Aar­rit eq­qar­saa­ti­ga­lu­git Tu­nup a­van­naar­su­a­ni eq­qis­si­si­ma­ti­ta­mi aa­la­ja­nger­sak­ka­nik Svalbar­di­mi a­tor­ne­qar­tut as­si­ngi­nik a­tor­tuu­ler­sit­si­so­qar­sin­naa­voq. Si­u­nis­sa­mi eq­qu­maf­fi­gi­ne­qar­ta­ri­a­qar­poq Ki­taa­ni nu­na­mi qas­si­maf­fi­gi­sar­ta­ga­ri­si­ma­sa­tik a­toq­qi­ler­sin­naam­ma­ti­git, taak­ku­lu i­su­man­naar­ne­qas­sap­pa­ta pi­ni­ar­neq a­kor­nu­ser­suu­taa­su­mil­lu i­li­or­ne­rit pil­lu­git ma­lit­ta­ri­sas­sat pi­ler­tor­tu­mik a­tuu­ti­ler­sin­ne­qar­sin­naa­sa­ri­a­qar­put.
  • Nan­nut eq­qar­saa­ti­ga­lu­git ma­lit­ta­ri­sas­sat a­tuut­tut naam­mat­tu­tut i­si­gi­ne­qar­put.
  • Qi­la­luk­kat qer­ner­tat tim­mi­sar­tut u­mi­ar­su­il­lu ni­pi­li­or­ne­ri­nut mi­sik­ka­ril­lu­in­nar­ma­ta taak­ku ni­pi­li­or­ne­rat pil­lu­gu pit­saa­ne­ru­su­mik ma­lit­ta­ri­sas­si­or­to­qar­ta­ri­a­qar­poq.
  • Qi­la­luk­kat qa­qor­tat ar­fi­viil­lu Ka­laal­lit Nu­naan­ni aa­la­ja­nger­sak­ka­ni a­tuut­tu­ni ma­lit­ta­ri­sas­sa­qar­tit­si­vi­gi­ne­qan­ngil­lat. Uu­ma­sut taak­ku a­kor­nu­ser­sor­ne­qat­saa­li­or­ni­ar­lu­git, pi­ngaar­tu­mik tim­mi­sar­tut u­mi­ar­su­il­lu ni­pi­li­or­ne­ri­nut, ma­lit­ta­ri­sas­si­or­to­qar­nis­saa i­su­ma­li­u­ti­gi­ne­qar­ta­ri­a­qar­poq. 

A­taat­si­mut i­si­ga­lu­git Ka­laal­lit Nu­naan­ni ma­lit­ta­ri­sas­sat a­kor­nu­ser­su­i­ner­nut an­ner­tuu­nut il­ler­suu­taal­lu­ar­put, ki­si­an­ni­li pi­sa­riil­li­saa­so­qar­sin­naa­voq i­laa­ti­gul­lu su­ka­te­ri­so­qar­sin­naal­lu­ni. Ma­lit­ta­ri­sas­sat pi­sa­riil­li­sa­ru­mal­lu­git i­nu­it i­li­uu­saat as­si­giit pi­su­ni as­si­giin­ngit­su­ni pi­sa­ra­lu­a­ru­nil­luun­niit as­si­giim­mik ma­lit­ta­ri­sas­si­or­ne­qar­ta­ri­a­qar­put, taa­maa­lil­lu­ni a­jor­nar­tin­na­gu aat­si­tas­sar­si­or­to­qar­ne­ra­ni a­ngal­lan­ner­mut taa­maal­laat a­tuun­nis­saat pin­ngit­soor­ne­qar­tus­san­ngor­lu­gu. Nu­na­nut is­sit­tu­miit­tu­nut al­la­nut sa­nil­li­ul­lu­gu Ka­laal­lit Nu­naa­ta im­mik­koo­ru­taa tas­saa­voq aa­la­ja­nger­sak­kat a­mer­la­ne­rit qi­ti­u­su­mik aa­la­ja­nger­sa­gaa­sar­ma­ta, na­juk­ka­ni­lu kil­li­ler­suu­tit i­kit­tu­in­naa­sar­ma­ta. Taa­maa­lil­lu­tik Ka­laal­lit Nu­naan­ni ma­lit­ta­ri­sas­sat paa­si­ler­to­ru­mi­nar­ne­ru­sa­qaat a­tor­tin­nis­saal­lu pi­sa­riin­ne­ru­sa­qa­lu­ni, pit­saaq­qu­taal­lu ta­man­na at­tan­ne­qar­ta­ri­a­qar­poq.